Skuteczne radzenie sobie z dysonansem poznawczym w miejscu pracy

Dysonans poznawczy rzadko trafia w centrum uwagi w miejscu pracy, a przecież często to właśnie do niego można sprowadzić spadek produktywności lub niepowodzenie któregoś z projektów rozwoju firmy. Te „porażki” najczęściej wiąże się z niewłaściwym zarządzaniem zmianą, zapominając o tym, że często problemem dla pracowników nie jest wyjście ze strefy komfortu, lecz doświadczany dysonans poznawczy.

Czym właściwie jest dysonans poznawczy

Zgodnie z teorią dyskomfortu poznawczego Leona Festingera, gdy ludzie spotykają się z systemami przekonań, postawami lub zachowaniami sprzecznymi z ich własnym pojmowaniem, doświadczają psychologicznego dyskomfortu. Skłania to ludzi do tworzenia wewnętrznej równowagi i spójności, co popycha ich do zmiany, działania lub racjonalizowania swoich decyzji. W rezultacie często dochodzi do sabotowania zmian w miejscu pracy, ale i do wypowiedzenia.

Oto oznaki dysonansu poznawczego

Oznaki dysonansu poznawczego można zaobserwować w ludzkim zachowaniu i reakcji psychologicznej. Rozpoznanie oznak może pomóc zidentyfikować sprzeczności i daje możliwość rozładowania dysonansu. Takimi oznakami mogą być:

• Rosnący stres, lęk lub wewnętrzne napięcie.
• Zachowania unikowe, na przykład unikanie tych rozmów lub sytuacji, które godzą w sprzeczne systemy przekonań.
• Racjonalizacja lub usprawiedliwianie w celu wyjaśnienia lub pomniejszenia sprzeczności między postawami a działaniami.
• Selektywne przyjmowanie informacji, gdy dane wspierające przekonania są przedkładane nad inne, podczas gdy sprzeczne dowody są omijane.
• Szukanie wspólnego mianownika lub kompromisu w celu zmniejszenia rozbieżności między przekonaniami.
• Reakcje obronne w konfrontacji z przeciwnymi poglądami.
• Trudności w podejmowaniu decyzji z powodu sprzecznych myśli.

Skutki dysonansu poznawczego w miejscu pracy

W miejscu pracy najczęściej stajemy wobec problemu dysonansu poznawczego wtedy, gdy zmieniają się nasze utrwalone warunki pracy. Może to wynikać z braku cyfryzacji, gdy na przykład pracownik z pokolenia Z nie rozumie, dlaczego trzeba wykonywać na papierze zadania, które cyfrowo można załatwić dużo szybciej i łatwiej, albo gdy wieloletni pracownik nie rozumie, dlaczego zmienia się profil lub misja firmy. Zobaczmy jednak, jakie skutki może mieć dysonans poznawczy w miejscu pracy.

1. Spadek produktywności

Pracownicy zmagający się z dysonansem poznawczym często wciąż na nowo odgrywają w myślach różne sytuacje. Próbują w ten sposób nadać sens sprzecznym informacjom lub uczuciom, z którymi się mierzą. To zaabsorbowanie umysłu często odciąga ich uwagę od zadań. W rezultacie trudniej im się skoncentrować na obowiązkach, co może prowadzić do błędów, niedotrzymanych terminów, a nawet wypadków przy pracy. Co więcej, z czasem kumulatywny efekt tych zakłóceń może spowodować znaczący spadek jakości i ilości ich pracy.

2. Niższy poziom zadowolenia

Zadowolenie z pracy jest ściśle powiązane z tym, na ile system wartości pracownika i jego środowisko zawodowe są ze sobą zgodne. Gdy dysonans poznawczy pojawia się dlatego, że pracownik czuje, iż miejsce pracy wymaga kompromisów wobec jego głęboko zakorzenionych przekonań lub wartości, burzy to harmonię. Pracownik zaczyna wtedy czuć, że nie jest tak naprawdę częścią organizacji albo że jego wkład nie ma wartości. Ta przepaść może zrodzić rozczarowanie i niechęć wobec organizacji, czemu towarzyszy spadek zadowolenia.

3. Wzrost rotacji

Ciągłego dysonansu poznawczego nie da się utrzymać na dłuższą metę. Pracownicy, którzy regularnie znajdują się w sytuacjach stanowiących wyzwanie dla ich podstawowych przekonań, prędzej czy później rozglądają się za nowymi możliwościami pracy. Podwyższone wskaźniki rotacji mogą być dla firm kosztowne. Poza kosztami bezpośrednimi, takimi jak rekrutacja i szkolenie, utrata pracownika niesie też koszty pośrednie. Zaburzona dynamika zespołu, pozostawiony po nim nastrój w zespole i, rzecz jasna, utrata wiedzy reprezentowanej przez daną osobę również stanowią koszt dla firm. Dlatego zdecydowanie trzeba w porę zidentyfikować dysonans poznawczy u pracowników i dążyć do jego rozładowania.

4. Ograniczona, słaba zdolność podejmowania decyzji

Podejmowanie decyzji w idealnym przypadku łączy logiczną analizę z intuicyjną zdolnością oceny. Jeśli jednak pracownik doświadcza dysonansu poznawczego, jego postrzeganie może się przytępić. Zamiast opierać decyzje na jasnych, obiektywnych danych, może podejmować takie decyzje, którymi próbuje złagodzić lub pogodzić swoją wewnętrzną sprzeczność.

Na przykład może się zdarzyć, że pracownik nie wykona pewnego kroku, nawet jeśli ten krok jest właściwy, ponieważ przypomina mu on o dawnym błędzie, a chce uniknąć ponownego przeżywania porażki. To jednak może prowadzić do decyzji odbiegających od interesów organizacji.

5. Zakłócenia w komunikacji

Podstawą skutecznej dynamiki w miejscu pracy jest otwarta i przejrzysta komunikacja. Jeśli jednak ktoś doświadcza dysonansu poznawczego, może mieć skłonność do zatrzymywania pewnych informacji lub unikania pewnych rozmów, aby uniknąć dalszego dyskomfortu. Może omijać tematy, które sprawiają mu dyskomfort, albo pomijać rozmowy z osobami, które uważa za źródło tego dyskomfortu. To unikanie może stawiać istotne bariery komunikacyjne, które prowadzą do nieporozumień, utraconych możliwości współpracy i ogólnego spadku wyników zespołu.

6. Dysonans poznawczy obniża też morale

Morale w miejscu pracy określa nastrój całego zespołu i kształtuje się na podstawie doświadczeń, obserwacji pracowników oraz relacji między współpracownikami. Jeśli pracownicy widzą lub doświadczają, że inni zmagają się z dysonansem poznawczym, prowadzi to zwykle do przygnębiającej atmosfery. Ta sytuacja często uwidacznia, jak duża jest różnica między indywidualnymi wartościami a oczekiwaniami organizacji.

Jeśli ten problem nie zostanie rozwiązany lub stanie się powszechny, może wywołać u pracowników rozczarowanie. W miarę jak coraz więcej osób odczuwa to napięcie, pogarsza się też ogólny nastrój w miejscu pracy, co może mieć negatywny wpływ na motywację.

7. Może rodzić dylematy etyczne

Istotną częścią dysonansu poznawczego w miejscu pracy jest sytuacja, gdy pracownicy czują, że oczekiwania firmy są sprzeczne z ich wartościami lub normami etycznymi. Pod jego wpływem niektórzy podejmują decyzje, które w innych okolicznościach by potępili, ale czują, że nie mają innego wyboru. Chodzi na przykład o manipulowanie danymi, ignorowanie przepisów bezpieczeństwa lub akceptowanie nieuczciwych praktyk. Gdy pracownicy stają wobec takiej sytuacji, starają się pogodzić wymagania miejsca pracy z własnymi zasadami moralnymi, nawet jeśli przychodzi im to z trudem i wiedzą, że postępują niewłaściwie. To jednak zagraża nie tylko etycznym podstawom firmy, ale może też pociągać za sobą poważne konsekwencje prawne lub finansowe również dla samego pracownika.

8. Wzrost stresu i wypalenie

Uczucie dysonansu poznawczego jest jak nieustanny spór toczący się w głowie człowieka, gdzie pogodzenie sprzecznych myśli lub działań oznacza ciągłą walkę. Jest to szczególnie prawdziwe, jeśli ktoś pracuje w wymagającym środowisku pracy. Ten ciągły wewnętrzny konflikt z czasem zwiększa stres. Jeśli utrzymuje się przez długi czas, może pojawić się fizyczne i emocjonalne wyczerpanie, które często nazywamy wypaleniem. U pracowników mogą wystąpić takie objawy jak stałe zmęczenie, drażliwość czy obniżona wydajność pracy, a w poważniejszych przypadkach nawet choroby fizyczne.

9. Opór wobec zmian

Firmy muszą nieustannie się rozwijać i zmieniać, aby móc nadążać za konkurencją oraz zmianami rynkowymi i technologicznymi. Jeśli jednak zmiany proponowane przez kierownictwo są sprzeczne z przekonaniami i systemem wartości pracowników, może to wywołać pewien dysonans poznawczy. Niezależnie od tego, czy chodzi o zmianę wartości firmy, reorganizację zespołów, czy wprowadzenie nowych procesów i narzędzi, pracownicy mogą stawiać opór, jeśli czują, że te zmiany nie są zgodne z ich aktualnymi wyobrażeniami lub wcześniejszymi doświadczeniami. Jak wspominałem już wyżej, ten opór często wynika nie tylko z braku akceptacji dla nowych rzeczy lub z przymusu wyjścia ze strefy komfortu, ale też z mechanizmu obronnego przed nieprzyjemnym uczuciem wywołanym dysonansem poznawczym. Może to wydłużyć okres przejściowy (przestawienia), obniżyć efektywność, a nawet nierzadko prowadzić do otwartego oporu wobec nowej zmiany. W następstwie sabotażu może się też zdarzyć, że zmiany – powiedzmy transformacji cyfrowej – nie uda się przeprowadzić do końca we wszystkich obszarach.

10. Osłabiona spójność zespołu

Gdy słabnie spójność zespołu, chwieje się przez to również zaufanie w zespole, a to może negatywnie wpływać na komunikację zespołu oraz na wzajemne zgranie. Co więcej, gdy dysonans poznawczy staje się wspólnym problemem z powodu sprzecznych poleceń kierownictwa lub odmiennych przekonań członków zespołu, mogą powstawać także tarcia. Członkowie zespołu są mniej skłonni do współpracy i przyjmują postawę obronną. Może to prowadzić do nieporozumień i poważniejszych konfliktów, które uniemożliwiają skuteczną wspólną pracę.

Tak można radzić sobie z dysonansem poznawczym w miejscu pracy

Teraz, gdy już wiesz, jak negatywny wpływ ma dysonans poznawczy na wyniki i efekty firmy, z pewnością interesuje Cię też, jak możesz sobie z nim skutecznie radzić. Oczywiście również na to dam Ci wskazówki.

1. Samoświadomość i refleksja

Zachęcaj pracowników do budowania silnej samoświadomości i do samoobserwacji. Pierwszym krokiem skutecznego radzenia sobie z dysonansem poznawczym jest umiejętność rozpoznania, kiedy go doświadczamy. Okresowe refleksje mogą pomóc zidentyfikować źródła sprzeczności, dzięki czemu potrafimy też sobie z nimi radzić.

2. Otwarta komunikacja 

Staraj się budować taką kulturę firmy, w której pracownicy czują się bezpiecznie i śmiało mogą wyrażać swoje uczucia oraz obawy. Może się to odbywać poprzez regularne proszenie o informację zwrotną, jak choćby krótkie badanie pulsu. Ale również podczas spotkań zespołowych lub rozmów jeden na jeden można omówić, z jakimi trudnościami zmaga się dany pracownik.

3. Szkolenia i warsztaty

Jako skuteczny sposób radzenia sobie z dysonansem poznawczym możesz zapewnić pracownikom również takie warsztaty i szkolenia, na których skupiacie się konkretnie na danej sprzeczności. Pomaga to rozładować dysonans, a ponadto rozwija umiejętności, które pomagają radzić sobie z wewnętrznymi sprzecznościami. Poza tym na takich warsztatach pracownicy mogą przyswoić sobie praktyki i strategie, które pomagają im odnaleźć się w sytuacjach, gdy doświadczają konfliktów w miejscu pracy. Triki służące radzeniu sobie z dysonansem poznawczym warto też spisać i udostępnić wszystkim w firmowej bazie wiedzy. Dzięki temu zawsze będą pod ręką dla każdego, również po warsztatach.

4. Regularna i konsekwentna komunikacja

Regularna i konsekwentna komunikacja wewnętrzna w firmie powinna zapewniać, aby wartości, cele i działania firmy były spójne i aby każdy pracownik był o tym na bieżąco informowany. Dzięki temu każdy wie, czego może się spodziewać i dokąd zmierza firma. Nikogo nie zaskoczy jak grom z jasnego nieba jakaś zmiana. Co więcej, jeśli każdy dowiaduje się nowości u źródła, a nie tak, że usłyszał to od kogoś innego, można zmniejszyć zakłócenia komunikacyjne, które w wielu przypadkach są źródłem dysonansu poznawczego w miejscu pracy. Dlatego też warto korzystać z takiego narzędzia komunikacji wewnętrznej, do którego mogą dołączyć również ci pracownicy fizyczni, którzy nie dysponują firmowym adresem e-mail i/lub firmowymi narzędziami komunikacji. Dla nich idealnym rozwiązaniem może być komunikacja za pośrednictwem CHEQ.

5. Jednoznaczne uzasadnienie

W gruncie rzeczy to również część komunikacji. Ilekroć w firmie zapada decyzja, która może dać podstawę do powstania dysonansu poznawczego, zawsze trzeba jednoznacznie uzasadnić, co stoi za tą decyzją. Zrozumienie powodów stojących za decyzjami może pomóc pracownikom w radzeniu sobie z emocjami i w akceptacji decyzji, ograniczając tym samym sprzeczność między jednym a drugim. 

6. Elastyczność i autonomia

Nikt nie lubi być mikrozarządzany i do każdego drobiazgu prosić o pozwolenie lub składać uzasadnienie. Teoretycznie pracownicy zostali zatrudnieni dlatego, że okazali się odpowiedni do wykonywania zadań. Dlaczego więc nie dać im nieco samodzielności w wykonywaniu ich zadań? Samodzielna praca pozwala pracownikom uzgodnić swoje procesy pracy z osobistymi przekonaniami i wartościami, ograniczając tym samym potencjalne konflikty. Jakkolwiek by nie patrzeć, przy mniejszych, rutynowych zadaniach warto pozostawić pracownikom to, jak wykonują swoje zadanie.

7. Proś o informację zwrotną

Regularnie proś o informację zwrotną na temat wytycznych firmy, kultury i innych aspektów miejsca pracy. Pomaga to zidentyfikować obszary powodujące dysonans poznawczy i pokazuje pracownikom, że ich uczucia i dobrostan są cenione. W związku z tym możesz stosować również błyskawiczne badania pulsu, jak już wcześniej sugerowałem, ale warto raz do roku przeprowadzić także poważniejsze badanie w ramach badania zadowolenia pracowników.

8. Zapewnij poradnictwo lub usługi EAP 

W przypadku większych firm międzynarodowych, które mogą zapewnić na to środki finansowe, warto rozważyć wprowadzenie dostępu do poradnictwa lub programów wsparcia pracowników (EAP). Może to zapewnić pracownikom bezpieczne ramy, w których mogą omówić swoje uczucia i uzyskać profesjonalne wskazówki.

9. Przegląd i korekta

Kierownictwo powinno proaktywnie weryfikować procesy organizacyjne, metody komunikacji i inne aspekty miejsca pracy, które mogą stać się źródłami dysonansu poznawczego. Dzięki korektom dokonywanym na podstawie informacji zwrotnych i obserwacji można bowiem zapobiec wielu problemom. W związku z tym warto rozważyć poproszenie pracowników w firmowym komunikacie, aby anonimowo przesyłali swoje opinie o firmie, obawy dotyczące nowych metod lub propozycje co do tego, w jakim obszarze należałoby coś usprawnić, ewentualnie czego brakuje im w komunikowaniu zmian. Wszystko to umożliwia również platforma CHEQ, przyczyniając się tym samym do ograniczenia dysonansu poznawczego w miejscu pracy. Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej o CHEQ, to poproś o bezpłatną prezentację!